Uzaktan çalışma sözleşmesi sözlü yapılabilir mi?

Uzaktan Çalışma Yönetmeliği, uzaktan çalışmaya ilişkin iş sözleşmesinin yazılı şekilde yapılmasını öngörmektedir. Sözleşmede işin tanımı, yapılma şekli, süresi ve yeri, ücret ve ödeme koşulları, işveren tarafından sağlanan ekipman ile iletişim ve genel çalışma şartlarına ilişkin hükümler yer almalıdır.

Evde çalışırken geçirilen kaza iş kazası sayılır mı?

Olayın iş görme edimi kapsamında ve işin yürütümüyle nedensellik bağı içinde gerçekleşmiş olması hâlinde iş kazası niteliği taşıyabilir. Değerlendirmede olayın gerçekleştiği zaman dilimi, yapılan işle bağlantısı ve işverenin aldığı önlemler dikkate alınır. Bu nedenle ev ofis risk değerlendirmesi ve bilgilendirme kayıtlarının tutulması önem taşır.

Elektrik ve internet gideri kime aittir?

İşin görülmesinden kaynaklanan zorunlu giderlerin karşılanmasına ilişkin usul ve esaslar sözleşmede belirlenmelidir. Bu husus düzenlenmediğinde, işin görülmesi için zorunlu olarak yapılan masrafların işverence karşılanması gerektiği yönündeki genel ilke gündeme gelir ve uyuşmazlık riski doğar.

Uzaktan Çalışma Yönetmeliği ve İşveren Yükümlülükleri

Q: İşveren çalışanı zorla uzaktan çalışmaya geçirebilir mi?

Kural olarak hayır; uzaktan çalışmaya geçiş tarafların anlaşmasına bağlıdır. Ancak zorlayıcı nedenlerle işyerinin tamamında veya bir bölümünde uzaktan çalışma uygulanacaksa, uzaktan çalışmaya geçiş için işçinin talebi veya onayı aranmaz.

Uzaktan çalışma kalıcı bir istihdam modeline dönüştü. Peki işverenin ekipman, gider, iş güvenliği ve veri koruma yükümlülükleri bu modelde nasıl şekilleniyor?

Uzaktan çalışma, pandemi döneminde zorunluluktan doğan geçici bir uygulama olmaktan çıkıp pek çok sektörde kalıcı bir istihdam modeline dönüşmüştür. Bu dönüşüm, 4857 sayılı İş Kanunu'nun 14. maddesine dayanılarak çıkarılan Uzaktan Çalışma Yönetmeliği ile hukuki çerçeveye kavuşmuştur.

Ancak uygulamada, uzaktan çalışmanın "işçinin evden çalışması" şeklinde basitleştirilmesi ciddi hukuki riskler doğurmaktadır. İşverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri, ekipman ve gider sorumluluğu, çalışma sürelerinin denetimi ve kişisel verilerin korunması gibi başlıklar, uzaktan çalışmada ortadan kalkmaz; yalnızca farklı bir biçim alır.

Yazılı Şekil Şartı ve Sözleşmenin Zorunlu İçeriği

Yönetmelik, uzaktan çalışmaya ilişkin iş sözleşmesinin yazılı şekilde yapılmasını öngörmektedir. Bu, ispat kolaylığından öte bir geçerlilik meselesi olarak ele alınmalıdır. Sözleşmede yer alması gereken asgari unsurlar şunlardır:

İşin tanımı, yapılma şekli ve işin süresi ile yeri.
Ücret ve ücretin ödenmesine ilişkin hususlar.
İşveren tarafından sağlanan ekipman ve bunların korunmasına ilişkin yükümlülükler.
İşverenin işçiyle iletişim kurma şekli ve genel ile özel çalışma şartlarına ilişkin hükümler.

Bu unsurların eksik bırakılması, uyuşmazlık hâlinde işveren aleyhine yorumlanma riski taşır. Özellikle çalışma saatlerinin ve iletişim kanallarının belirsiz bırakılması, fazla çalışma iddialarına zemin hazırlar.

Ekipman Sağlama ve Gider Yükümlülüğü

Yönetmelik uyarınca, uzaktan çalışmanın yapılması için gerekli malzeme ve iş araçlarının işveren tarafından sağlanması esastır. Taraflar aksini kararlaştırabilir; ancak bu istisnanın sözleşmede açıkça düzenlenmesi gerekir. Ekipman işveren tarafından sağlanıyorsa, bunların işçiye teslim edildiği tarihteki bedellerini belirten bir liste işçiye verilmeli ve bir örneği işçinin özlük dosyasında saklanmalıdır.

Uygulamada en çok tartışma yaratan konu, işin görülmesinden kaynaklanan zorunlu giderlerdir. Elektrik, ısıtma ve internet gibi kalemlerin nasıl karşılanacağı sözleşmede belirlenmelidir. Bu hususun düzenlenmemesi hâlinde, işçinin işin görülmesi için zorunlu olarak yaptığı masrafların işverence karşılanması gerektiği yönündeki genel ilke gündeme gelir.

Uzaktan çalışma, işverenin maliyetlerini işçiye devretmenin aracı değildir. Ekipman ve gider yükümlülüğünün belirsiz bırakılması, sonradan alacak davasına dönüşen en yaygın uyuşmazlık kaynağıdır.

İş Sağlığı ve Güvenliği Yükümlülüğü Devam Eder

Uzaktan çalışmada işverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüğü ortadan kalkmaz. Yönetmelik, işverenin işçiyi yaptığı işin niteliğini dikkate alarak iş sağlığı ve güvenliği önlemleri hususunda bilgilendirmesini, gerekli eğitimi vermesini, sağlık gözetimini sağlamasını ve sağladığı ekipmanla ilgili gerekli iş güvenliği tedbirlerini almasını öngörmektedir.

Bu noktada kritik soru şudur: İşçi evinde çalışırken bir kaza geçirirse bu bir iş kazası mıdır? Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 13. maddesindeki iş kazası tanımı, sigortalının işveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle uğradığı olayları kapsar. Dolayısıyla evde, iş görme edimi kapsamında ve işin yürütümüyle nedensellik bağı içinde meydana gelen olaylar iş kazası niteliği taşıyabilir.

Bu değerlendirme, olayın gerçekleştiği zaman dilimi, yapılan işle bağlantısı ve işverenin aldığı önlemler dikkate alınarak yapılır. Kahramanmaraş'ta uzaktan çalışma modeline geçen işletmelerin, ev ofis risk değerlendirmesi ve bilgilendirme formlarını ihmal etmemeleri, olası bir iş kazası tazminat talebinde savunma açısından belirleyici olacaktır.

Uzaktan Çalışmanın Yapılamayacağı İşler

Yönetmelik, nitelikleri gereği uzaktan çalışmaya elverişli olmayan bazı işleri kapsam dışında bırakmıştır. Tehlikeli kimyasal madde ve radyoaktif maddelerle çalışma, bu maddelerin işlenmesi veya söz konusu maddelerin atıkları ile çalışma, biyolojik etkenlere maruz kalma riski bulunan çalışmalar ile kamu kurum ve kuruluşlarınca sağlanan hizmetlerde uzaktan çalışma yapılamayacağı öngörülmüştür.

Ayrıca millî güvenlik açısından stratejik önemi haiz birim, proje, tesis veya hizmetlerden hangilerinde uzaktan çalışma yapılamayacağı ilgili kurumların görüşü alınarak belirlenir. Bu sınırlamaların gözardı edilmesi, idari yaptırım riskini beraberinde getirir.

Uzaktan Çalışmaya Geçiş Talebi ve Değerlendirme Usulü

İş ilişkisi doğrudan uzaktan çalışma sözleşmesiyle kurulabileceği gibi, hâlihazırda işyerinde çalışan bir işçinin talebi üzerine de uzaktan çalışmaya geçilebilir. Bu ikinci durumda işçinin talebini yazılı olarak iletmesi gerekir. Talep, işyerinde belirlenen usul doğrultusunda değerlendirilir.

Değerlendirmede; işin ve işçinin niteliği gereği uzaktan çalışmaya uygunluk ile işverence belirlenecek diğer ölçütler dikkate alınır. Talebe ilişkin sonuç, talebin iletilmesinden itibaren otuz gün içinde işçiye yazılı olarak bildirilir. Talebin kabul edilmesi hâlinde sözleşme, yönetmelikte öngörülen içerikle yeniden düzenlenir.

Önemli bir ayrıntı: Uzaktan çalışmaya geçen işçi, daha sonra bu talebinden geri dönmek isterse bunu yazılı olarak işverene iletebilir. İşveren, talebi öncelikli olarak değerlendirir. Ancak zorlayıcı nedenlerle işyerinin tamamında veya bir bölümünde uzaktan çalışma uygulanması hâlinde işçinin talebi veya onayı aranmaz.

Eşit Davranma İlkesi ve Kişisel Verilerin Korunması

Uzaktan çalışan işçi, işyerinde çalışan emsallerine göre dezavantajlı konuma getirilemez. Ücret artışı, terfi olanakları, eğitim imkânları ve sosyal haklar bakımından ayrım yapılması, İş Kanunu'nun 5. maddesindeki eşit davranma ilkesine aykırılık oluşturur.

Diğer yandan uzaktan çalışma, işletmenin veri güvenliği açısından yeni riskler doğurur. İşveren; uzaktan çalışmada işin niteliği gereği verilerin korunması ve paylaşımına ilişkin işletme kurallarını ve ilgili mevzuatı işçiye bildirmek ve bu konuda gerekli tedbirleri almakla yükümlüdür. İşçinin hangi verileri koruma yükümlülüğü altında olduğu sözleşmede açıkça tanımlanmalıdır.

Uzaktan çalışan personelin kişisel cihazlarını kullanması hâlinde ortaya çıkan veri güvenliği sorunları, aynı zamanda KVKK uyum yükümlülükleri ile doğrudan ilişkilidir. Bu iki başlığın birlikte ele alınması yerinde olacaktır.

Değerlendirme

Uzaktan çalışma, doğru kurgulandığında hem işveren hem işçi açısından verimlilik sağlayan bir modeldir. Ancak modelin hukuki altyapısı özensiz bırakıldığında; fazla çalışma alacağı, iş kazası sorumluluğu, ekipman ve gider talepleri ile eşit davranma ilkesine aykırılık iddiaları biçiminde geri döner.

İşverenlerin, uzaktan çalışma sözleşmesi şablonlarını yönetmeliğe uygun biçimde hazırlatmaları, ev ofis risk değerlendirmesi ve bilgilendirme formlarını oluşturmaları, veri güvenliği politikalarını güncellemeleri tavsiye edilir. Mevcut uygulamanın hukuki uygunluğunun bir defaya mahsus gözden geçirilmesi, ileride doğabilecek uyuşmazlıkların büyük bölümünü önleyecektir.